Een levensloopbestendige en toegankelijke mantelzorgwoning ontwerpen

Ontwerp voor later, niet alleen voor nu

Een mantelzorgwoning wordt vaak gebouwd op een moment dat de bewoner nog redelijk zelfstandig is. Maar zorg wordt meestal meer, niet minder. Wie nu nog met een stok loopt, heeft over een paar jaar misschien een rollator of rolstoel nodig. Een woning die daar niet op is ingericht, moet dan opnieuw verbouwd worden, of de bewoner moet alsnog verhuizen.

Bekijk ook de situatie van de mantelzorger. Wie straks iemand helpt met douchen, aankleden of uit bed komen, heeft zelf ruimte nodig om dat zonder rugklachten te doen. Een badkamer of slaapkamer die net groot genoeg is voor de bewoner alleen, is vaak te krap als er een helper bij staat.

Daarom loont het om vanaf het begin levensloopbestendig te ontwerpen. Dat betekent: alles op één verdieping, geen drempels, brede deuren, genoeg ruimte om te draaien en een badkamer waarin iemand geholpen kan worden. Veel van die keuzes kosten bij nieuwbouw weinig extra, terwijl ze achteraf duur en lastig zijn. Een mantelzorgwoning is onder de huidige regels sowieso gelijkvloers, dus het belangrijkste is al geregeld.

Drempels en toegang

Volgens IPLO mag de drempel bij de hoofdtoegang van een nieuwe woning volgens het Bbl maximaal 2 cm hoog zijn, en is bij een groter hoogteverschil een hellingbaan nodig. Ook de drempel naar een eigen buitenruimte mag volgens IPLO maximaal 2 cm zijn. Voor een rolstoel of rollator is helemaal drempelloos nog beter.

Denk ook aan de weg naar de woning. Volgens IPLO stelt het Bbl eisen aan het pad naar de hoofdtoegang, met een minimale breedte van 0,85 meter en een vrije doorgang van 0,85 meter bij een woning die niet in een woongebouw ligt. Voor iemand met een rolstoel of iemand die ondersteund loopt, is een breder, vlak en verlicht pad prettiger. Een pad van grind of losse tegels is lastig met wielen en kan glad zijn.

Een kleine overkapping bij de voordeur helpt om droog binnen te komen en geeft ruimte om even te staan, de sleutel te pakken of een rollator in te klappen.

Deurbreedtes, gangen en draairuimte

Voor de maten binnen de woning gebruiken gemeenten vaak eigen richtlijnen. Een voorbeeld zijn de Wmo-proofeisen 2026 die op lokaleregelgeving.overheid.nl staan, vastgesteld in januari 2026. Die noemen voor zorggeschikte woningen een vrije doorgangsbreedte van deuren van minimaal 85 cm, met 90 cm als aanbeveling, en voor rolstoelgeschikte woningen minimaal 90 cm. Voor gangen noemen ze 1,20 meter, en 1,50 meter bij belangrijke routes.

Dezelfde richtlijn noemt een draaicirkel van minimaal 1,20 meter voor een rollator en 1,50 meter voor een rolstoel in de belangrijkste ruimtes. Dat zijn geen landelijke regels voor elke mantelzorgwoning, maar wel bruikbare maten om mee te ontwerpen. Vraag je eigen gemeente welke richtlijn zij gebruikt, zeker als je later een Wmo-voorziening wilt aanvragen.

Schuifdeuren kunnen ruimte besparen, maar zijn niet voor iedereen makkelijk te bedienen. Een deur die naar buiten draait in de badkamer is handig: als iemand valt en tegen de deur ligt, kan een helper er toch in.

Een veilige badkamer

De badkamer is de ruimte waar de meeste valpartijen gebeuren en waar het vaakst hulp nodig is. De Wmo-proofeisen 2026 noemen een badkamer van minimaal 5 m², een drempelloze douche met minimaal 1,20 bij 1,20 meter vrije ruimte, een thermostatische mengkraan en een toilethoogte van 40 tot 42 cm met mogelijkheden voor beugels. Voor rolstoelgeschikte woningen noemen ze een vrije draaicirkel van minimaal 1,80 meter in de badkamer.

Laat in de wanden alvast versterkingen aanbrengen waar later beugels of een douchezitje kunnen komen. Dat kost tijdens de bouw bijna niets. Kies een vloer die ook nat niet glad is, en zorg voor goede verlichting. Ruimte naast het toilet voor een helper of een rolstoel maakt het verschil tussen zelfstandig blijven en hulp nodig hebben.

Keuken, licht en bediening

Een keuken op een normale hoogte is voor veel ouderen prima, zolang er genoeg werkruimte is en de belangrijkste spullen zonder bukken of reiken te pakken zijn. Voor iemand in een rolstoel is een onderrijdbaar aanrecht nodig. De Wmo-proofeisen 2026 noemen voor rolstoelgeschikte woningen een vrije draaicirkel van 1,50 meter naast het kooktoestel.

Let op licht en bediening. Schakelaars op een goede hoogte, stopcontacten niet te laag, ramen die makkelijk opengaan en een lichtknop naast het bed. Volgens dezelfde richtlijn is minimaal 100 lux in gangen en 200 lux bij entrees een aanbeveling. Ook een goed zicht op het hoofdhuis vanuit de woonkamer geeft veel ouderen een gevoel van veiligheid.

Alarmering en veiligheid

Een mantelzorgwoning staat dichtbij, maar je hoort niet altijd wat er achter in de tuin gebeurt. Veel families kiezen daarom voor alarmering: een knop of polsband waarmee de bewoner hulp kan roepen, een intercom naar het hoofdhuis of een sensor die meldt als iemand 's nachts niet terug in bed komt. Welke vorm past, hangt af van wat de bewoner nodig heeft en wil.

Vraag bij je gemeente of zorgverzekeraar of personenalarmering vergoed kan worden. Dat verschilt per situatie. Leg in elk geval bij de bouw stroom en een internetkabel aan op de plekken waar je later apparaten wilt hebben.

Rookmelders zijn verplicht in nieuwe woningen. De Wmo-proofeisen 2026 noemen een brandalarm met zowel geluid als licht, wat belangrijk is als de bewoner slecht hoort. Bespreek ook hoe de bewoner bij brand naar buiten komt en hoe hulpverleners de woning snel kunnen vinden en bereiken.

Laat een ergotherapeut meekijken

Een ergotherapeut kijkt naar hoe iemand beweegt en wat er nodig is om zelfstandig te blijven. Een advies vooraf voorkomt dure fouten in het ontwerp. Vraag bij de gemeente of dat via de Wmo kan, of kijk of de zorgverzekering het vergoedt. Neem het advies mee naar de bouwer, zodat het ontwerp daarop aansluit.