Wat is een mantelzorgwoning?

Een woning dichtbij, maar met een eigen voordeur

Een mantelzorgwoning is bedoeld voor een situatie waarin iemand zorg nodig heeft en een naaste die zorg wil geven. In plaats van elke dag heen en weer te rijden, woon je op loopafstand van elkaar. Toch heeft ieder een eigen plek, een eigen deur en een eigen ritme. Dat is voor veel families precies de balans die ze zoeken: dichtbij genoeg om te helpen, ver genoeg om elkaars rust te bewaren.

Volgens Rijksoverheid.nl kan een mantelzorgwoning op je eigen terrein komen of op het terrein van de naaste die zorg nodig heeft. Rijksoverheid.nl noemt drie vormen: een losse woning in de tuin, een aanbouw aan het huis, of een bestaande garage of tuinhuis die je verbouwt tot mantelzorgwoning. In dit artikel gaat het vooral over de losse woning in de tuin, omdat Prefabwerk die vaak prefab bouwt. De andere vormen komen in aparte artikelen aan bod.

Het woord mantelzorg is belangrijk. In de regels gaat het niet om een extra woning voor wie dan ook, maar om huisvesting die samenhangt met zorg. Wie er mag wonen, wanneer en hoe lang, is daarom aan voorwaarden gebonden.

Wat de regels onder mantelzorg verstaan

De definitie die nu telt voor een vergunningvrije mantelzorgwoning staat in het Besluit bouwwerken leefomgeving, afgekort Bbl. Volgens IPLO, het Informatiepunt Leefomgeving van de overheid, gaat het om intensieve zorg of ondersteuning die niet als beroep wordt gegeven, die voortkomt uit een sociale relatie en die verder gaat dan de gewone hulp die huisgenoten elkaar geven. Volgens die definitie moet de behoefte aan zorg aangetoond kunnen worden met een verklaring van een huisarts, wijkverpleegkundige of een andere door de gemeente aangewezen sociaal-medisch adviseur.

In de praktijk is dat bewijs niet altijd makkelijk te krijgen. De handreiking Mantelzorgwonen van VNG en MantelzorgNL (maart 2025) legt uit dat huisartsen sinds 2020 meestal geen verklaringen meer afgeven, omdat hun beroepsvereniging vindt dat een behandelend arts dat niet hoort te doen. Gemeenten lossen dat verschillend op, bijvoorbeeld via een mantelzorgconsulent, een Wmo-consulent of een onafhankelijke arts. Vraag je gemeente dus vooraf welk bewijs ze wil zien en waar je dat kunt krijgen.

Volgens dezelfde regels is huisvesting in verband met mantelzorg bedoeld voor één huishouden van ten hoogste twee personen, van wie minstens één mantelzorg geeft aan of krijgt van een bewoner van het hoofdhuis. Een ouderpaar kan er dus samen wonen, maar een groter gezin niet.

Wat er verandert met de nieuwe landelijke regels

De regels zijn in beweging. Op 1 juli 2026 is de Wet versterking regie volkshuisvesting in werking getreden. De uitwerking voor mantelzorg- en familiewoningen staat in een apart besluit. Volgens de veelgestelde vragen van Volkshuisvesting Nederland treedt dat besluit naar verwachting op 1 januari 2027 in werking. Volgens MantelzorgNL is daarna een mantelzorgverklaring niet meer nodig, al kan de gemeente bij twijfel nog wel om informatie vragen. Ook komt er een familiewoning bij, waarvoor geen zorgsituatie nodig is.

Tot dat besluit echt geldt, werken de huidige regels. Plan je nu, kijk dan goed welke regels gelden op het moment dat je gaat bouwen. Meer hierover lees je in het artikel over de nieuwe regels voor de familiewoning.

Het verschil met een tuinhuis, kangoeroewoning en inwonen

Een tuinhuis of tuinkantoor is een bijgebouw waarin je niet woont. Een mantelzorgwoning moet wel bewoonbaar zijn: met een badkamer, een keuken of pantry, verwarming, ventilatie en aansluitingen op water, afvoer en elektra. Dat maakt het bouwwerk zwaarder en duurder dan een gewoon bijgebouw, ook als het er van buiten hetzelfde uitziet.

Een kangoeroewoning is iets anders. Daarbij wonen twee huishoudens onder één dak, elk met een eigen voordeur. Volgens MantelzorgNL is daarvoor altijd een vergunning van de gemeente nodig, omdat het omgevingsplan vaak maar één huishouden per perceel toestaat. Inwonen betekent dat je samen in hetzelfde huis woont, op hetzelfde adres. Dat heeft weer andere gevolgen voor uitkeringen en toeslagen. De drie vormen naast elkaar vind je in het artikel over inwonen, een kangoeroewoning of een aparte unit.

• Tuinhuis of tuinkantoor: niet om in te wonen, geen woonvoorzieningen nodig.
• Mantelzorgwoning: wonen in een bijgebouw bij het hoofdhuis, gekoppeld aan zorg.
• Kangoeroewoning: twee woningen in of aan één gebouw, altijd met toestemming van de gemeente.
• Inwonen: samen in één woning, met gevolgen voor uitkeringen en toeslagen.

Voor wie een mantelzorgwoning een goede keuze kan zijn

Een mantelzorgwoning past vooral als de zorg naar verwachting een tijd gaat duren en als beide kanten graag zelfstandig blijven. Denk aan een ouder die steeds minder goed alleen kan wonen, maar ook aan een volwassen kind met een beperking dat dicht bij de ouders wil blijven. Of aan iemand die na een ziekenhuisopname blijvend hulp nodig heeft.

Het is minder geschikt als er veel verpleegkundige zorg of toezicht 's nachts nodig is die de familie niet kan geven. Een mantelzorgwoning vervangt geen professionele zorg. Wel kan thuiszorg of wijkverpleging gewoon langskomen, net als in een gewone woning.

Kijk ook naar de ruimte. Er moet genoeg tuin zijn, aan de achterkant van het huis, en de plek moet bereikbaar zijn voor de bouw en later voor bijvoorbeeld een ambulance of een rolstoel. In het artikel over tuinruimte, plaatsing met een kraan en bereikbaarheid lees je waar je op let.

Hoe je begint

Begin met een eerlijk gesprek in de familie over wat de zorg nu vraagt en wat die over een paar jaar kan vragen. Doe daarna de Vergunningcheck op het Omgevingsloket voor het adres waar de woning moet komen, en vraag de gemeente welke regels gelden en welk bewijs van mantelzorg ze wil zien. Pas daarna is het zinvol om een ontwerp en een prijs te laten maken.

Prefabwerk bouwt prefab en traditioneel, en kan met je meedenken over maat, plek en aansluitingen. Wat het mag en wat het kost, hangt af van jouw situatie. Het stappenplan van idee tot oplevering zet alles op een rij.