Nieuwe regels voor mantelzorg- en familiewoningen: wat verandert er?

Waarom de regels veranderen

Er is in Nederland een groot tekort aan woningen, en tegelijk worden er steeds meer ouderen die zorg nodig hebben. Wonen bij familie in de tuin kan op beide punten helpen. Toch was dat tot nu toe vaak lastig: de regels verschilden per gemeente, het bewijs van mantelzorg was moeilijk te krijgen, en wonen in de tuin zonder zorgsituatie was meestal niet vergunningvrij.

Met de Wet versterking regie volkshuisvesting wil het Rijk daar meer eenheid in brengen. De wet is op 1 juli 2026 in werking getreden. De uitwerking voor mantelzorg- en familiewoningen staat niet in de wet zelf, maar in het Besluit versterking regie volkshuisvesting. Volgens de veelgestelde vragen van Volkshuisvesting Nederland treedt dat besluit naar verwachting op 1 januari 2027 in werking. Volgens MantelzorgNL verandert er in de praktijk daarvóór mogelijk nog niets.

Wat er naar verwachting verandert

Volgens de veelgestelde vragen van Volkshuisvesting Nederland en de uitleg van MantelzorgNL zijn dit de belangrijkste veranderingen. Let op: het besluit was op de peildatum nog niet in werking, dus details kunnen nog veranderen.

• Een familiewoning wordt mogelijk: een vergunningvrije woning in het achtererfgebied voor familie in de eerste graad, zoals ouders en kinderen, ook adoptie- en pleegkinderen, zonder dat er zorg nodig is.
• Een mantelzorgverklaring is niet meer nodig. De gemeente kan bij gerede twijfel wel informatie opvragen om de mantelzorgrelatie aannemelijk te maken.
• Pre-mantelzorg wordt mogelijk: de toekomstige zorgvrager of mantelzorger kan er al wonen voordat de zorg begint.
• Er mogen onder voorwaarden meer woningen op één erf, maar de maximale oppervlakte geldt voor alle woningen en bijgebouwen samen.
• Er is volgens Volkshuisvesting Nederland geen meldingsplicht voorzien.
• Landelijke regels vervangen de verschillen per gemeente.

Wat hetzelfde blijft

Vergunningvrij betekent niet regelvrij. Volgens Volkshuisvesting Nederland blijven er voorwaarden gelden voor de plek, de oppervlakte en de hoogte, en blijft het Besluit bouwwerken leefomgeving van toepassing, waaronder de brandveiligheidseisen. De woning moet in het achtererfgebied staan. Volgens Volkshuisvesting Nederland is plaatsing op het voorerf onder de landelijke regeling niet vergunningvrij.

Volgens de veelgestelde vragen van Volkshuisvesting Nederland blijven de oppervlaktegrenzen gelijk aan wat nu in de bruidsschat staat, afhankelijk van de grootte van het bebouwingsgebied, met een maximum van 150 m² bij grote percelen. De bouwhoogte is volgens Volkshuisvesting Nederland maximaal 5 meter, met een schuin dak als de woning hoger is dan 3 meter.

Volgens Rijksoverheid.nl is bij een monument of in een beschermd stads- of dorpsgezicht een omgevingsvergunning nodig. Vakpublicaties over het ontwerpbesluit noemen ook uitzonderingen rond externe veiligheid, waterveiligheid en cultureel erfgoed.

Wat nog onduidelijk is

Op de peildatum van dit artikel waren een paar dingen nog niet zeker. Allereerst de exacte datum waarop het besluit ingaat. Volkshuisvesting Nederland en MantelzorgNL spreken van naar verwachting 1 januari 2027. Volgens een vakpublicatie van juli 2026 lag het besluit toen voor een correctie bij de Raad van State.

Ook over het adres was nog discussie. Volgens dezelfde vakpublicatie schrijven bewoners zich in principe in op het adres van het hoofdhuis, maar was er een correctie in voorbereiding waardoor een woning die als zelfstandig verblijfsobject telt, mogelijk een eigen adres kan krijgen. Dat is belangrijk voor AOW, toeslagen en uitkeringen.

Wat er gebeurt als de familie- of zorgrelatie stopt, wordt in de veelgestelde vragen van Volkshuisvesting Nederland niet behandeld. Vraag het je gemeente als het zover is.

Tot slot moeten gemeenten hun eigen beleid en informatie aanpassen. Volgens MantelzorgNL kan de lokale praktijk daardoor nog even achterlopen. Het kan dus gebeuren dat de website van je gemeente nog de oude regels noemt, terwijl de nieuwe al gelden, of andersom. Vraag bij twijfel om een schriftelijk antwoord.

Wat je nu al kunt doen

Het belangrijkste advies: laat je niet opjagen door berichten dat alles straks mag. Ook onder de nieuwe regels gelden voorwaarden, en een woning die net niet past, blijft een probleem.

Ben je van plan om binnenkort een mantelzorgwoning te bouwen, dan hoef je niet te wachten als de huidige regels het al toelaten. Onder de huidige regels kan een mantelzorgwoning in veel gevallen al vergunningvrij, als er sprake is van mantelzorg. Lees daarvoor het artikel over vergunningvrij bouwen.

Wil je een woning voor familie zonder zorgsituatie, of voor pre-mantelzorg, dan is het verstandig om de inwerkingtreding van het besluit af te wachten of met de gemeente te bespreken of een vergunning nu al mogelijk is. Je kunt de tijd goed gebruiken om de plek, het ontwerp, de financiering en de afspraken in de familie voor te bereiden.

Controleer vlak voor de bouw nog een keer welke regels gelden. Doe de Vergunningcheck op het Omgevingsloket en vraag de gemeente om bevestiging. Kijk voor de actuele stand op de websites van Rijksoverheid.nl, Volkshuisvesting Nederland en MantelzorgNL.

Wat het betekent voor het ontwerp

Voor de bouw zelf verandert er weinig. Een familiewoning moet net als een mantelzorgwoning voldoen aan het Bbl, en ligt in hetzelfde achtererfgebied met dezelfde soort maten. Wel wordt het belangrijker om breder te kijken naar wie er in de toekomst kan wonen. Een woning die nu voor een ouder wordt gebouwd, kan later misschien gebruikt worden door een kind dat geen woning kan vinden, als de regels dat toelaten.

Hou er ook rekening mee dat de maximale oppervlakte volgens Volkshuisvesting Nederland geldt voor alle woningen en bijgebouwen op het erf samen. Wie later nog een tweede woning of een grotere schuur wil, moet daar nu al rekening mee houden bij de maat van de eerste woning.

Dat pleit voor een ontwerp dat flexibel is: drempelloos en toegankelijk voor wie ouder wordt, maar ook prettig voor een jongere bewoner. Prefabwerk kan meedenken over zo'n ontwerp, binnen de regels die op jouw adres gelden.